blog image
1398/05/22

آشنایی با 8 خانه تاریخی در خراسان رضوی | خانه تاریخی امیری، خانه تاریخی توکلی

اینجا با 8 خانه تاریخی خراسان رضوی آشنا میشوید.از جمله خانه داروغه، خانه توکلی، خانه ملک، خانه اعتمادی، خانه موزه شهید مطهری، خانه کمال الملک، خانه امیری و خانه جعفرزاده.

امروزه دیگر سفر به مشهد تنها به قصد زیارت نیست بلکه این روزها سفر زیارتی با سیاحت در سطح شهر و بازدید از مکان های تاریخی، تفریحگاه ها، بازار و خرید همراه است. وجود بناهای تاریخی از جمله مکان های دیدنی و جذاب در هر شهر و کشوری است. در این بین دیدن خانه های قدیمی که آشنایی با سبک زندگی مردم در گذشته را فراهم می کند خالی از لطف نیست. مجله گردشگری رهام در این مقاله قصد دارد شما را با برخی از خانه های تاریخی معروف در سطح استان خراسان رضوی آشنا کند. از آن جمله است «خانه داروغه» ، «خانه توکلی» و «خانه ملک» در مشهد و در سطح استان « خانه اعتمادی» در مه ولات، «خانه موزه شهید مطهری» در فریمان ، «خانه کمال الملک» و «خانه امیری» در نیشابور و «خانه جعفرزاده» در سبزوار.

خانه تاریخی داروغه مشهد برنده جایزه از یونسکو

دستور ساخت خانه تاریخی داروغه در اواخر دوره قاجار و توسط آخرین داروغه شهر مشهد یعنی محمد یوسف خان هراتی صادر شد. محمد یوسف خان ساخت این بنای تاریخی را به معماران روس واگذار کرد و به همین دلیل خانه تاریخی داروغه مشهد تلفیقی از معماری سنتی ایران و روس است. به کار بردن کاشی های هفت رنگ در تزئینات خانه، استفاده از تندیس های قالبی گچی با طرح هایی از سر انسان، شیر و فرشته بالدار و همچنین وجود تزئینات چوبی در زیر سقف ها همگی نشانه هایی از سبک معماری روسی در ساخت این بنا است. خانه داروغه یکی از خانه های مدرن و اشرافی در زمان خودش محسوب می شود.

ساختمان خانه داروغه مشهد دو طبقه است و در سه ضلع شمالی، جنوبی و شرقی حیاط وجود دارد. بخش های تابستان نشین و زمستان نشین در دو طرف حیاط وجود دارد. در قسمت زمستان نشین وسایل گرمایشی وجود داشته است مانند بخاری دیواری و پنجره های دوجداره که از عجایب این ساختمان است. خوب است این را هم بدانید که اولین شومینه مشهد در این بنا ساخته شده است و همینطور اولین خانه ای که در مشهد دارای حمام خصوصی شد همین خانه داروغه است. در بخش تابستان نشین این عمارت از اتاق های بادگیر و حوض آب برای خنک نگه داشتن خانه استفاده شده است.

در قسمت غربی خانه تاریخی داروغه مشهد ایوان ستون داری وجود دارد که بر بالای آن عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» و « محمد(ص) شمع جمع آفرینش» به وسیله کاشی های هشت ضلعی و بیضی شکل نقش بسته است. در بخش شمالی حیاط نیز ایوانی با چهار ستون وجود دارد. در دو طرف ایوان نیز دو راه پله زیبا دیده می شود.
 

Malek-House

خانه تاریخی داروغه تا سال 1366 محل سکونت بوده اما در همین سال این خانه توسط ورثه به فروش رسید. ظاهرا خریدار خانه ، هیئتی مذهبی از روستای شهیدیه استان یزد بوده است. بالاخره در سال 1391 این خانه توسط شهرداری مشهد مورد تملک قرار گرفت و مرمت شد. این خانه در 7 مهر 1381 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. خانه تاریخی داروغه در سال 2016 از سوی سازمان بین المللی یونسکو برنده جایزه حفظ و نگهداری شد.

خانه تاریخی توکلی یا خانه اجنه در مشهد

خانه تاریخی توکلی یا خانه اجنه در مشهد در سال 1221 یعنی نزدیک به 2 قرن پیش و در دوره حکومت قاجار توسط شخصی به نام احسان خان قرایی طراحی و ساخته شد. البته خانه توکلی متعلق به تاجر ثروتمندی به نام کشمشیان بوده اما اینکه چرا به نام توکلی خوانده می شود دلیلی دارد. این خانه ابتدا متعلق به آقای کشمشیان بوده، سپس به آقای فراحی واگذار شده و در نهایت نزدیک 40 سال پیش توسط آقای توکلی خریداری می شود و از همان زمان به خانه توکلی مشهور شد.

خانه تاریخی توکلی از حدود 20 سال قبل خالی از سکنه شد و به همین علت به محلی برای رفت و آمد معتادان و کارتن خواب ها تبدیل شد. از همان زمان افراد محلی احساس ناخوشایندی نسبت به خانه توکلی پیدا کردند و معتقد بودند که اجنه در این خانه ساکن شده اند و به همین دلیل عده ای به خانه تاریخی توکلی ، خانه اجنه می گفتند. در نهایت این ملک در اواخر دهه 80 توسط شهرداری ثامن خریداری و سپس مرمت و بازسازی شد.

خانه تاریخی توکلی در خیابان نواب صفوی مشهد قرار دارد و به خانه تاریخی داروغه نیز بسیار نزدیک است . این خانه نیز مانند خانه داروغه در 2 طبقه ساخته شده است. در سردر ورودی خانه 2 کتیبه کاشی کاری وجود دارد که روی یکی آیه « انا فتحنا لک فتحا مبینا » درج شده و بر روی دیگری آیه « وان یکاد». استفاده از ستون و پله به صورت نمایان در ساخت این بنا همچون سایر بناهای اشرافی آن زمان به چشم می خورد. خانه تاریخی توکلی دارای پنج ستون است که در انتهای هر ستون یک کتیبه وجود دارد و همین موضوع جلوه ای خاص به این خانه بخشیده است.

از دیگر جلوه های خانه توکلی آجرکاری ها و کاشی کاری های بسیار زیبایی است که در همه بخش های خانه به چشم می خورد. داخل این عمارت زیبا پر از اتاق است که با اُرسی (نوعی پنجره چوبی و مشبک که با بالا و پایین رفتن ، باز و بسته می شود) از یکدیگر جدا شده اند.
 

Tavakoli-House

خانه تاریخی توکلی در سال 1384 در سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی به ثبت رسید و هم اکنون نیز به یکی از پایگاه های این سازمان تبدیل شده است. بازدید از این خانه با شکوه برای عموم آزاد است.

خانه تاریخی ملک در مشهد

خانه ملک نیز یکی از خانه های تاریخی به جای مانده از دوره قاجار است. این خانه متعلق به حاج حسین ملک یکی از افراد بسیار ثروتمند و در عین حال بسیار نیکوکار در شهر مشهد و یا بهتر است بگوییم در کل کشور بوده است. وی در سال 1251 شمسی در تهران و در خانواده ای ثروتمند به دنیا آمد. او در سال 1284 شمسی در مشهد اداره اموال پدر را به عهده گرفت. حاج حسین ملک از سال 1316 شمسی شروع به وقف اموال خود کرد و از آن جمله است کتابخانه ملی ملک، کتابخانه ای که تولیت آن را به آستان قدس رضوی سپرد، بیمارستان رضوی در چناران، بیمارستان سجادیه در تربت جام و همچنین باغ وکیل آباد را وقف مردم مشهد کرد که البته تولیت آن را به شهرداری مشهد داد.

در حال حاضر خانه تاریخی ملک که به قدمت آن به قرن چهاردهم خورشیدی باز میگردد، در خیابان امام خمینی (ره) و روبروی ساختمان دارایی است. زیر بنای خانه ملک حدود 600 متر مربع است که البته در زمان حیات حاج حسین ملک بیش از وسعت کنونی بوده است بخش های زیادی از خانه تاریخی ملک از بین رفته است و در واقع تنها قسمت بیرونی خانه از آن دوران به یادگار مانده است. این قسمت دارای دو طبقه است .

در طبقه بالای آن پذیرایی خانه با سقف چوبی و منبت کاری شده و یک شومینه گچبری شده زیبا در آن قرار دارد. در حیاط این خانه می توانید یک نمونه از حمام های خصوصی در آن زمان ها را مشاهده کنید. حمام خانه تاریخی ملک حدود 127 متر مساحت دارد. معماری این حمّام به سبک اسلامی است و به همین دلیل دارای قسمت هایی نظیر گرمخانه، نمازخانه، آتش دان، سرویس بهداشتی، میان در، انبار چوب و سوخت است.

خانه تاریخی ملک در تاریخ 18 شهریور سال 1377 به عنوان یک اثر تاریخی به ثبت رسید. این خانه در حال حاضر متعلق به سازمان میراث فرهنگی استان خراسان رضوی است و به مرکزی برای هنرهای سنتی تبدیل شده است که کارگاه هایی مانند بافت فرش و گلیم، سفال سرامیک و لعاب کاری، سوزن دوزی و انواع دوخت های سنتی ، معرق و منبت ، تذهیب و مینیاتور و ... در آن فعالیت می کنند.

خانه تاریخی اعتمادی خانه ای اعیانی در مه ولات

خانه تاریخی اعتمادی در سال 1305 هجری شمسی ساخته شد. ساخت این بنا به دستور عماد تجار یکی از بازرگانان سرشناس منطقه صورت گرفت. یک معمار یزدی که در آن زمان مقیم کاشمر بود ساخت این بنا را به عهده گرفت. خانه اعتمادی در روستای عبدل آباد در شش کیلومتری مه ولات واقع شده است.

معماری خانه تاریخی اعتمادی مه ولات به گونه ای است که آب قناتی که در آن زمان وجود داشته از ضلع شمالی خانه وارد و به آب نمایه وسط حیاط می ریخته و سپس از ضلع جنوبی خانه خارج می شده. به این ترتیب آب مورد نیاز اهالی خانه به راحتی تأمین می شده است. کل زمین خانه تاریخی اعتمادی تقریبا 3200 متر مربع است که دیوارهای گلی اطراف آن را پوشانده است.  بنای خانه در یک طبقه و حدود 700 متر مربع است.

خانه تاریخی اعتمادی دارای چهار در ورودی است. در این عمارت ساختمان در میانه حیاط اصلی بنا شده است و البته کمی به سمت شمال حیاط متمایل است. به گفته اهالی خانه هر ورودی متعلق به فصل خاصی بوده ولی ورودی اصلی از ضلع جنوبی خانه می باشد که با  تزیینات خاصی و زیبایی که دارد این امر را تأیید می کند. آجرکاری و کاشی کاری های این در ورودی شکلی شبیه به یک تاج دارد. در سردر این ورودی آیه « انا فتحنا لک فتحا مبینا» نیز مشاهده می شود. نحوه چیدن آجرها در زیر پنجره های خانه تاریخی اعتمادی نیز بسیار جالب و کم نظیر است. اگر از ضلع شرقی وارد خانه شوید به ایوانی با شکوه راه پیدا می کنید که دارای 7 ستون است.

در بالای هر ستون نیز کاشی کاری های آبی رنگی وجود دارد که بسیار چشم نواز است و جلوه خاصی به ایوان داده است. ورودی ضلع غربی نیز مانند ضلع شرقی است و به یک ایوان راه دارد اما به دلیل اینکه در فصل زمستان از آن استفاده می شده شکوه و جلوه ضلع شرقی را ندارد. ورودی ضلع شمالی خانه نسبت به سایر ورودی ها ساده تر است و آن به دلیل ورود به حیاط پشتی خانه است.

در دو ضلع غربی و شرقی خانه دو انبار و دستشوئی قرار دارد. در داخل هر دستشوئی یک سوراخ کوچک تعبیه شده که به شکلی عجیب همچون یک هواکش عمل می کند و هوای داخل دستشوئی را مطبوع می کند و هیچ بوی بدی به مشام نمی رسد.

خانه تاریخی اعتمادی مه ولات در حال حاضر مسکونی است و مورد استفاده نوادگان عماد تجار قرار دارد.

خانه موزه استاد شهید مرتضی مطهری در فریمان

شاید یکی از مکان هایی که دیدن آن برای همه جذاب است بازدید از خانه های افراد مشهور و شخصیت های بزرگ معاصر است. یکی از این شخصیت های محبوب و معروف استاد شهید مرتضی مطهری است. خانه موزه استاد شهید مرتضی مطهری هم اکنون در شهرستان فریمان قرار دارد. وسعت اولیه خانه 3700 متر بوده که سازمان میراث فرهنگی تنها 120متر مربع از آن را خریداری کرده است.

این 120 متر شامل دو اتاق، هال، پذیرایی و بهار خواب است. داخل خانه موزه استاد شهید مطهری در فریمان یک حیاط کوچک وجود دارد که به وسیله یک باغچه کوچک در وسط آن تزیین شده است. بعد از عبور از حیاط برای ورود به خانه استاد مطهری باید از چند پله بالا بروید تا به یک در چوبی کوچک برسید. عرض در نیز بسیار کم است و یک انسان لاغر هم به زحمت از آن عبور می کند.

البته لازم به ذکر است که همه درهای خانه ها در آن زمان در شهر فریمان به همین سبک ساخته می شده است. با ورود به خانه موزه شهید مطهری ابتدا شما با ویترینی پر از عکس های قدیمی مواجه می شوید. اما احتمالا هدف شما از آمدن به این خانه دیدن اتاق کوچکی است که در سمت چپ خانه قرار دارد. بله این اتاق متعلق به استاد شهید مرتضی مطهری است. این همان اتاقی است که استاد در آن به مطالعه و تحقیق می پرداخت.

اتاق به شکل ساده ای چیده شده است. کف اتاق موکت شده و گلیم کهنه و ساده ای در وسط آن است. بر روی گلیم سجاده و رحل قرآن استاد قرار دارد و در کنار آن ها نیز عبا و عمامه استاد گذاشته شده است. بر روی میز کنار اتاق کتاب هایی وجود دارد که از قرار معلوم متعلق به پدر استاد مطهری است که البته استاد نیز آنها را مطالعه کرده است.
 

Martyr-Motahari-House

اگر گذرتان به شهر فریمان افتاد دیدن خانه موزه استاد شهید مرتضی مطهری را از دست ندهید.

خانه تاریخی کمال الملک نقاش معروف در فیروزه

یکی دیگر از شخصیت مشهور معاصر که قطعا دیدن خانه و زندگی او از نزدیک برای بسیاری از افراد جذاب و خالی از لطف نیست خانه تاریخی کمال الملک است. خانه تاریخی کمال الملک در روستای حسین آباد در نزدیکی شهرستان فیروزه قرار دارد. محمد غفاری معروف به کمال الملک (1319-1224) از نقاشان و دولتمردان بسیار معروف معاصر است. وی به علت اختلافاتی که با وزیران معارف آن زمان بر سر استقلال مدرسه صنایع مستظرفه که مدیریت آن را بر عهده داشت پیدا کرد. از شغل دولتی و مدیریت مدرسه استعفا داد و به روستای حسین آباد نیشابور آمد. نقاش باشی یا همان کمال الملک از سال 1307 تا پایان عمر در این خانه زندگی کرد.

در خانه تاریخی کمال الملک دو ساختمان به صورت شمالی و جنوبی وجود دارد و هر دوی این ساختمان ها به صورت یک طبقه هستند. استاد در ساختمان جنوبی زندگی می کردند که البته این ساختمان محل کار استاد نیز بوده است.  خانه تاریخی کمال الملک تزئین خاصی ندارد و از ملات، خاک گچ، خشت و آجر و با نمای کاهگل ساخته شده است.

باغ نشاط نیز که در همین منطقه قرار دارد از مکان های پر رفت و آمد استاد به شمار می رفته است. این باغ دارای دو عمارت مرکزی و شمالی است. در دیوارهای عمارت مرکزی نقاشی هایی منسوب به استاد کمال المک دیده می شود.
 

Nash-Garden

خانه تاریخی کمال الملک در تاریخ 10 خرداد 1382 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. علی رغم اینکه استاد وصیت کرده بود که پیکرش را پس از مرگ در حیاط منزل اش دفن کنند به دلایلی وی را در جوار جوار مقبره عطار در نیشابور به خاک سپردند.

خانه تاریخی امیری نیشابور

خانه تاریخی امیری که قدمتش به زمان رضاشاه (پهلوی اول) بر می گردد، در سال 1384 به عنوان یکی از آثار ملی ثبت شده بود. بنای این خانه تاریخی در خیابان امام خمینی شهر نیشابور قرار داشت. معماری خانه تاریخی امیری نیز مانند سایر خانه های زمان پهلوی دارای آجرکاری زیبا در دیوارها، حوضی در حیاط منزل، طاقچه برای زینت دادن به خانه و کمد دیواری بود. متأسفانه خانه تاریخی امیری نیشابور چندی پیش با رأی دیوان عدالت اداری از فهرست آثار ملی خارج و به صاحب آن برگردانده شد و ظاهرا مالک خانه پس از دریافت این حکم اقدام به تخریب کامل خانه کرده است.

اکنون دیگر از خانه تاریخی امیری تنها یاد و خاطر آن باقی مانده است.

خانه تاریخی جعفرزاده در سبزوار

خانه تاریخی جعفرزاده نیز از خانه های ساخته شده در دوران قاجار است. این خانه نیز دارای آجرکاری و کاشی کاری های زیبایی است. مالک خانه تاریخی جعفرزاده در ابتدا حاج محمدرضا سل دوز(رضایی) بوده است و پس از ایشان آقای جعفرزاده مالک خانه شده است. آقای جعفرزاده یکی از تاجران ثروتمند سبزوار بوده که در سال 1353 از دنیا رفته است. خانه تاریخی جعفرزاده توسط سازمان میراث فرهنگی سبزوار خریداری شده و البته در فهرست آثار ملی نیز به ثبت رسیده است. این خانه در خیابان بیهق سبزوار و کوچه نه بام واقع شده است. اگر در مسیر سفرتان از شهر سبزوار عبور می کنید و یا قصد سفر به این شهر را دارید دیدن خانه جعفرزاده را هرگز از دست ندهید.
 

Jafarzadeh-House

با دیدن آثار تاریخی به جای مانده از گذشته شما بهتر می توانید به سبک زندگی، فرهنگ و آداب و رسوم مردم آن زمان پی ببرید. همچنین بازدید از خانه های تاریخی خراسان رضوی می تواند درس های زیادی را به شما بیاموزد و دیدگاهتان را به زندگی عوض کند. دیدن خانه و زندگی شخصیت های مهم تاریخی همچون استاد کمال الملک و استاد شهید مرتضی مطهری می تواند الهام بخش افراد زیادی باشد که برای موفقیت نیازی به زندگی در خانه های مجلل و با شکوه نیست.
دیدن خانه های تاریخی همچون خانه داروغه مشهد و یا خانه ملک در مشهد نیز یادآور این است که در هر منصبی که باشی و یا هر میزان ثروت هم که داشته باشی به زودی روزی می آید که باید همه را بُگذاری و بِگذری. دیدن خانه های تاریخی در شهرهای کوچک همچون خانه تاریخی اعتمادی بیانگر این مطلب است که در هر کجا و در هر زمانی تفکر و خلاقیت می تواند بسیاری از مشکلات زندگی را حل کند و کمبودها را جبران نماید.

به هر جایی که سفر می کنید و در هر شهر و دیاری که هستید هیچگاه دیدن تاریخ را از دست ندهید.

با رهام شما می توانید به راحتی مقصد سفرتان را مشخص کنید، هتل مورد نظرتان را به آسانی رزرو کنید و از گردش در سراسر ایران لذت ببرید. تاریخ گردی در مجله گردشگری رهام طعم دیگری دارد.

وحیده وثوقی

وحیده وثوقی متولد سال 61 در مشهد هستم. در رشته مدیریت دولتی مقطع کارشناسی تحصیل کردم و با زبان انگلیسی، نویسندگی، تدوین فیلم، حسابداری آشنا هستم. به حیوانات و طبیعت، نویسندگی، مطالعه، نقاشی هم بسیار علاقه دارم.